ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

سۋرەتتەر سويلەيدى

تال-تەرەكتى جاعانىڭ ءسانى بولەك ، اققۋ-قازدى ايدىننىڭ سازى ەرەك

来源:جۇڭگو قازاق راديو تورابى     |责编:阿依娜古丽|     发布日期: 2020-01-14 16:02



    ماقالاسىن جازىپ، سۋرەتتەرىن تۇسىرگەن باقىتبەك ءجۇمادىل ۇلى 

    بۇرىن قىس كۇندەرى جاعاسى مۇز قۇرسانىپ، ارناسى قىسىلعاندا كوك سەڭگىر سەڭى سوعىلىسا اققان ىلە وزەنى قاتۋلى دا قاھارلى سەزىلەتىن. بۇگىنگى كۇنى وسى ۇلى وزەن جاعاسىنىڭ تال-تەرەگى جايقالعان ءسانى بولەك، ۇيرەك-قازى شۋلاعان سازى ەرەك كەلبەتىن كورگەنىمىزدە، ىلە ايدىنىنىڭ وتكەن ءبىر كەزدەردەگى كورنىسىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەر بولساق جاعاسىنداعى تال تەرەگى قىناداي قىرىلىپ، ايدىنىنا كەلىپ قونعان ۇيرەك-قازى مەن اندىزداعان اققۋى ۇركىن-قورقىننان قايتا باسپاي، قاينارى تارتىلىپ، ارناسى تارايىپ، جاعاداعى قوعا-قامىسى قۇلازىعان ءبىر وتپەلى داۋرىنە كۋا بولعانىمىزدى جاسىرا المايمىز.


    رەفورما دابىلى باستالعاننان كەيىن ەكولوگيانى قورعاپ، ادامدار جاعىنان قيراتىلعان ورماندارمەن ويراندالعان جاسىل القاپتاردى، شۇراتتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇكىمەت اياماي بوداۋ بەردى. ۇگىت-تاربيە، زاڭدىق باسقارۋدىڭ ىلگەرلەۋىنە ىلەسە بۇكىل قوعامنىڭ ءتابيعات انانىڭ بايرىعى اجارىن قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرىۋ تانىمىندا دا تۇبەگەيلى بۇرلىس بولدى. وسى ۇردىستىڭ ارقاسىندا ىلە ايدىنىنىڭ بايرىعى تابيعي كوركىنە قايتا ورالا باستاعانى بارشانى قۋانتتى. وتە-موتە «تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ باعا جەتپەس بايلىق» دەگەن دانىشپاندىق ۇندەۋ ورتاعا قويىلعاننان بەرى ىلە وزەننىڭ ەكولوگياسى شىنداپ قالپىنا كەلدى دەۋگە بولادى.


    جۋىق جىلداردان بەرى ىلە وزەنىنىڭ ورتا تومەنگى اعارىنداعى قۇلجا قالاسى ورنالاسقان تۇسى مەن وزەن جاعاسىنداعى بىرنەشە بايىرىعى تۇرعىندار كەنتىنەن سىرت 100 كيلومەتردەن اساتىن وزەن بويىنداعى ورماندى، قامىس-قوعالى، سازدىق وڭىرلەرگە اققۋ، كوك مويىن ۇيرەك، قوڭىرالا قاز، اققۇتان، بالىقشى قۇس سياقتى سۋ قۇستارىمەن نەشە ون ءتۇرلى ءىرىلى-ۇساق توعاي قۇستارى جىل بويى نەمەسە ماۋسىمدىق مەكەندەپ، ءوسىپ-ٴوربىپ، وزەن بويىنداعى ورماندى انگە بولەپ، ايدىندى ءسانگە بولەپ ىلە اڭعارىنىڭ جاراتىلىستىق تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋدا ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ماڭىزدى رول اتقارىپ كەلەدى.


    سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى ىلە وزەنىنە قىس باسىندا توپ-توبىمەن كەلىپ جاتاتىن كوك مويىن ۇيرەكتى تالاي رەت كورىپ كوز ايىم بولىپ، قىزىقتاپ جۇرگەن ەدىم. وڭاتى كەلىپ الدىنعى جىلى قاڭتاردىڭ سوڭنا الا ارەڭ، وسى ۇيرەك ۇيىرلەرىن العاش رەت سۋرەتكە الۋعا مۇرسام ءتيدى. سول كۇنگى فوتو ءتۇسىرۋ ساپارىمدا تاڭ ازاننان وزەن بويىنداعى كوزەۋلى ورىننان باستاپ سۋ جاعالاپ، كوك مويىن ۇيرەكتىڭ قامىستى ىيىرىمدەگى تاڭعى تىرلىك تىنىسى مەن كۇن شىعا توپتاسىپ قاناتتارىن سۋسىلداتا كوككە كوتەرىلگەن كورنىستەرىن قىزىعا-قىزىعا سۋرەتكە الا جۇرىپ كولىك قويعان جەردەن ون كيلومەتىردەي الىستاپ كەتىپپىن. سودان بەرى ورايىن تاۋىپ ىلە وزەنى بويىنىڭ ءار جەرىنە ەكى-ءۇش رەت ارنايى بارىپ كوكمويىن ۇيرەكتەردى سۋرەتكە الدىم.


    وسى ساپارلاردا بىردە توپتاسقان كوك مويىن ۇيرەك ۇيىرلەرى القىزىل تاڭعى شاپاققا قاباتتاسا كوك جۇزىنە كوتەرىلسە، كەيدە قار جامىلعان قارت ۇيسىن تاۋىنا قاراي جامىراي بەتتەگەنى، ۇيرەكتەر بەينە كوك جۇزىندەگى تاڭعى شۇعىلا سازىنا قوسىلا قانات قاعىپ، بىيگە باسىپ بارا جاتقانداي سەزىلدى. ماعان كەزدەسكەن وسى الۋان ءتۇرلى كورىنىستەر اسپانعا كوتەرىلگەن ۇيرەكتەر قاناتىنىڭ سۋسىلىمەن كۇي تولعاعان تىرلىك سەمپونياسىنىڭ ريتىمدى ىرعاعى سپەتتەنسە، كۇن كوتەرىلگەن شاقتاعى كوگىلدىر ىيىرىمدە كوپ ۇيرەكتىڭ بەيعام قورالانا تارانىپ، ساندەنە جۇزىپ، ءىيىرىم بەتىنە دولقىنداتا مايدا تەربەلىس قالتىرىپ بارا جاتقانى ايدىننىڭ ىرعاقتى ءان اۋەنىندەي مەنى وزىنە باۋراي بەردى.


    ىلە وزەنى بويىنداعى ورايلى جەرلەردەن اپارات كوزىنە ءتۇسىرىپ قالعان مىنا سۋرەتتەردەگى كوك مويىن ۇيرەكتەردى كورگەن كوپ وقىرمان ونىڭ ءتۇپ توركىنىن تولىق ءبىلىپ كەتپەس دەگەن ويمەن قاتىستى ماتەريالدان مىناداي مالىمەتتى تاپتىم.


    بۇل مارتەريالدا: «كوك مويىن ۇيرەك---قازدار وترياتى ۇيرەكتەر توبىنا جاتاتىن جىل قۇسى. ول ازيا، ەۆروپا، امەريكا قۇرلىقتارىنا كەڭىنەن تارالعان. ەلىمىزدىڭ شىعىس، باتىس سولتۇستىك وڭىرلەرىمەن ىشكى موڭعۇل رايونىندا ماۋسىمعا قاراي اۋىپ جۇرىپ تىرلىك ەتىپ، ءوسىپ-وربيدى. سەكەمشىل قىراعى، سۋ بەتىنەن ۇشقاندا كوككە كوتەرلۋى تەز، الىس ساپارعا شىدامدى ۇشقىر قۇس. رايونىمىزدىڭ جەر-جەرىنە ءار جىلى قىركۇيەكتىڭ اياق شەنىنەن باستاپ ىلگرىندى-كەيىندى اۋىپ كەلىپ قىستاپ، كەلەسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اۋىپ كەتەدى. نەگىزىنەن وزەن، كول، سازدىق جانە كولەمدى سۋ قويمالارىن مەكەندەپ، جالبىز، بالشىقتاعى جۇمساق قۇرت، قامىس-قۇراقتىڭ بالاۋسا تامىرى قاتارلىلاردى ازىق ەتەدى. ول كەيدە باقا- ءشايان، شاباق بالىقتاردى دا جەي بەرەتىن قوس قورەكتى سۋ قۇسى. توپتاسىپ جاساپ، توپتىق اۋىپ جۇرەدى. قولعا كوندىرىپ وسىرگەن كوك مويىن ۇيرەكتىڭ ەتىنىڭ ماي قۇرامى تومەن ءنارلى جاسىل ازىق، مامىعىنىڭ تىعىزدىعى، جىلۋ ساقتاۋى جاقسى، ىيلەكتەلمەيتىن بولعاندىقتان ەكونوميكالىق قۇنى جوعارى بولادى>> دەلىنگەن.


ىلە وبلىستىق مادەنيەت-ساياحات مەكەمەسى

 

中央广播电视总台 央广网 版权所有

تال-تەرەكتى جاعانىڭ ءسانى بولەك ، اققۋ-قازدى ايدىننىڭ سازى ەرەك

بۇرىن قىس كۇندەرى جاعاسى مۇز قۇرسانىپ، ارناسى قىسىلعاندا كوك سەڭگىر سەڭى سوعىلىسا اققان ىلە وزەنى قاتۋلى دا قاھارلى سەزىلەتىن.