ينفورماتسيا اشكەرەلەۋ: mzjubao@cnr.cn

ۋنيۆەرسال

بەلەتپەن زات ساتىپ الۋدان قولفونمەن اقشا تولەۋگە دەيىن

来源:جۇڭگو قازاق راديو تورابى     |责编:阿依娜古丽|     发布日期: 2019-09-27 15:44

 

اۋدارعان: سەرىك سابىر ۇلى، نۇربولات ابدىقادىر ۇلى


    - اقشا تولەۋدەگى وزگەرىستەردەن ٴداۋىردىڭ وزگەرىسىنە كوز جىبەرگەندە 

    استىق بەلەتى جونىندە ءسوز بولا قالسا كوپتەگەن جاستار ونى تۇسىنبەيدى. استىق بەلەتى، ماي بەلەتى، كەزدەمە بەلەتى سياقتىلارمەن قامداۋ-ساۋدا كووپەراتيۆىنە بارىپ تۇرمىستىق قاجەتتى بۇيىمداردى ساتىپ الۋ-اعا بۋىنداردىڭ ەسىنەن ءالى كوتەرىلگەن جوق. استىق جانە ماي بەلەتىمەن زات ساتىپ الۋدان ناق اقشا تولەۋگە، كارتوچكامەن ەسەپ ايىرۋعا، ودان قولفونمەن جىلجىمالى اقشا تولەۋگە دەيىن، جاڭا جۇڭگو قۇرىلعان 70 جىلدان بەرى زات ساتىپ الۋ، اقشا تولەۋ تاسىلىندە وراسان زور وزگەرىستەر تۋىلعانى انىق. ادامدار قامداۋ-ساۋدا كووپەراتيۆىنەن بەلەتپەن زات ساتىپ الۋدان ەرەن بازارلاردان قالاعانىنشا زات ساتىپ الۋعا، ودان ينتەرنەت ارقىلى «تاۋباۋ» تۇتىنۋىنا دەيىن كوپتەگەن كەشىرمەلەردى باستان وتكەردى، بۇگىنگى كۇنى، تاعى دا «ەكىلىك سيفردى جايمالاۋ» ارقىلى ناق اقشا تولەمەي-اق زات ساتىپ الاتىن داۋىرگە قادام باستى. وسى ون نەشە جىلدا ادامدار زات ساتىپ الۋ تاسىلىندەگى وزگەرىستەردەن مەملەكەتتىڭ ەڭسە كوتەرگەن، بايىعان، ودان قۇدىرەتتەنۋگە بەت العان داۋىرلىك وزگەرىسىنە كۋا بولدى.


    ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەكتىڭ ءبارى تۇگەلدەي «بەلەتپەن» ساتىپ الىناتىن


    «استىق، ماي، كەزدەمە دەگەندەر تۇگەلدەي بەلەتپەن ساتىپ الىناتىن، ال وسى بەلەتتەر اقشانىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە بازاردا اينالىمعا تۇسەتىنىن وتكەن عاسىردىڭ 60 ـ، 70 ـ جىلدارىنداعى ادامدار ءالى ۇمىتا قويعان جوق» دەدى قالا تۇرعىنى حان جۇڭ ـ ي تىلشىگە. استىق بەلەتى ەلىمىزدىڭ ەرەكشە ەكونوميكالىق داۋىردە تاراتقان استىق ساتىپ الۋ كۋالىگى سانالدى دا، ول اقشامەن تەڭ رول اتقاردى. جوسپارلى شارۋاشىلىق داۋىرىندە زات توتەنشە تاپشى بولىپ، قامداۋ قاجەتسىنۋدى قاناعاتتاندىرا الماعاندىقتان، تەك بەلەتپەن ٴبولۋ ٴادىسى عانا قولدانىلىپ، ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەككە دەيىن تۇگەلدەي «بەلەتپەن» ساتىپ الىناتىن.


    «ول كەزدە ءبىر ءۇيلى جان ءۇي يەسىنىڭ قامداۋ كۋالىگىمەن بەلگىلەنگەن دۇكەندەردەن زات ساتىپ الاتىن. بەلەتتەن سىرت، استىق كىناشكاسى، قوسىمشا ازىق-تۇلىك كىناشكاسى، كومىر كىناشكاسى سياقتى ٴتۇرلى زات ساتىپ الۋ كىنەشكالارى تاراتىلعان. ۇلكەن، باعالى تاۋارلاردىڭ دا بەلەتى بولعان. ايتالىق، ۆەلوسيپەد، تىگىن ماشيناسى، قول ساعات سياقتىلاردىڭ دا وزىندىك بەلەتى بولعان» دەيدى حان جۇڭ ـ ي.


    «سول كەزدەگى زاتتىق ماتەريالدار قاتتى تاپشى جاعدايدا، بەلەت دەگەنىڭ اقشادان دا كۇشتى بولدى، ويتكەنى اقشاڭ بولعانىمەن قاجەتتى نارسەلەرىڭدى ساتىپ الا المايتىنسىڭ» دەيدى حان جۇڭ ـ ي. «1985ـ، 1986-جىلدارعا كەلگەندە تۇرمىستىق بۇيىمدار ونشا تاپشى بولماعانىمەن، تەلەۆيزور، تىگىن ماشيناسى، ۆەلوسيپەد اۋەلگىدەي تاپشى بۇيىمدار سانالاتىن. ول كەزدە مەملەكەت جوسپارلى شارۋاشىلىقتى العا قويعاندىقتان، تۇرمىستىق بۇيىمداردى ٴبىرتۇتاس ساتىپ الىپ، ٴبىر تۇتاس ساتاتىن، تۇرمىستىق بۇيىمداردى بەلەتپەن ساتىپ العاندى بىلاي قويعاندا، ونى تەك قامداۋ-ساۋدا كووپەراتيۆىنەن عانا الاتىندىقتان، قامداۋ-ساۋدا كووپەراتيۆى دە ايتسا-ايتقانداي ‹مىقتى› ورىن ەسەپتەلەتىن. ول كەزدە ەلدىڭ ءبارى قامداۋ-ساۋدا كووپەراتيۆىندە تانىستارىنىڭ بولۋىن ارماندايتىن، ويتكەنى تانىسىڭ بولسا كەيبىر بازارلى نارسەلەردىڭ قاشان كەلەتىنىن ەرتەرەك بىلۋگە بولاتىن ەدى. قامداۋ - ساۋدا كووپەراتيۆىنىڭ قىزمەتكەرلەرى نەمەسە ٴتۇرلى بۇيىمدار سەرىكتىگىنىڭ ساتۋشىلارى بولۋ ول كەزدە ەلدىڭ قولى جەتپەيتىن كاسىپ سانالاتىن» دەيدى حان جۇڭ ـ ي وتكەندى ەسكە الىپ، وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىنا كەلگەندە استىق بەلەتى ادامداردىڭ كوزىنەن بىرتىندەپ الىستاي بەردى، مەيلى اسحانادان تاماق ىشسەڭىز نەمەسە باسقا دا استىق ونىمدەرىن ساتىپ الساڭىز دا نەگىزىنەن استىق بەلەتى پايدالانىلمايتىن بولدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا مەملەكەت استىقپەن نورما بويىنشا قامداۋدى كۇشىنەن قالدىرىپ، نەشە ون جىلدىق قيلى كەشىرمەلەردى باستان كەشىرگەن استىق بەلەتى تاريحي بورىشىن اياقتاتىپ، قوعامدىق ساحنادان شەگىنىپ شىقتى.


    ناق اقشا تولەۋ ورلەۋى بانكەنى «دايار اسقا» يە ەتتى


    وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا ادامدار قالتالىلاردى «سويلەسكەنى قولفون، مىنگەندەرى سانتانا؛ قاپشىعىنان شىعادى، نەشە مىڭداپ اقشا دا» دەپ سۋرەتتەيتىن ەدى. جوعارىداعى بەلەتتەردىڭ بىرتىندەپ تاريح ساحناسىنان شەگىنۋىمەن ناق اقشا تولەۋ ءداۋىرى باستالىپ، بانكە ادامداردىڭ نازارىنداعى «دايىن استىڭ يەسىنە» اينالىپ شىعا كەلدى. چين فىڭيىڭ سول جىلدارداعى مەتال بۇيىمدار ساۋدا سارايىنىڭ ساتۋشىسى، ول وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى اقشا تولەۋ ءتاسىلىن جاقسى تۇسىنەدى. چين فىڭيىڭ تىلشىگە بىلاي دەدى: «وتكەن عاسىردىڭ 90 - جىلدارىنىڭ باسىندا ٴبىزدىڭ بۇل اراعا زات ەنگىزەتىن ساۋداگەرلەردىڭ قالتالارى قالىڭ بولاتىن دا، ەسەپ جاپقاندا بۋما – بۋما اقشانى تاستاي سالاتىن، مۇنىسى از بولعاندا نەشە مىڭ يۋاننان، كوپ بولعاندا نەشە ون مىڭ يۋاننان اسىپ كەتەتىن. ٴار كۇنى تيجارات اياقتاعاننان كەيىن ءبىر-بىرلەپ اقشا ساناۋعا وتىرامىز، ادەتتە ٴار 2-3 كۇندە بۇل اقشالاردى بانكەگە امانات قويامىز، ساۋدا كۇسەت كەزدەرى بانكەگە كۇنىنە ءبىر رەت جۇگىرەمىز».


    «وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا بۇقارا تۇتىنۋدا ناق اقشا تولەۋدى نەگىز ەتەتىن، ول كەزدە تاعى اقشا امانات كىناشكاسى مەن بانكە كارتوچكاسى دا قاتار پايدالانىلاتىن. ٴبىراق كوپشىلىك ونى تەك ناق اقشا قويۋ مەن شىعارىپ الۋ ءۇشىن عانا پايدالاناتىن». بانكەدە 20 نەشە جىل قىزمەت ىستەگەن ۋاڭ جۋان تىلشىگە: «ول كەزدە قارجى اينالىمى مول كاسىپورىندار نەمەسە مەكەمە ورىندار نەگىزىنەن كۇن ارالاتىپ ارناۋلى ادام ورنالاستىرىپ، بانكەمەن كاسىپتىك جاقتان سايكەسىپ ەسەپ ايىرىپ وتىراتىن. بانكەنىڭ تەرەزەلىك قىزمەتكەرلەرى توتەنشە قاربالاس بولاتىن دا، قالا تۇرعىندارى نەگىزىنەن ناق اقشا جۇمىسىن ءبىتىرۋ ءۇشىن بانكەگە كەلەتىن، اقشا ساناۋ دەگەن وتە كۇردەلى، ۋاقىتتى دا، كۇشتى دە سارىپ ەتەتىن شارۋا بولاتىن».


    بيىل 33 جاستاعى لين چاۋ وتكەن عاسىردىڭ 80 - جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە كۇنەس اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن، استىق بەلەتى ول ەس بىلگەن كەزدە تاريح ساحناسىنان بىرتىندەپ شەگىنىپ كەتكەن - دى. ول تىلشىگە: «كىشكەنە كەزىمىزدە زات ساتىپ الامىز دەپ كوشەدەگى شاعىن دۇكەندەرگە باراتىنبىز، ول ونشا ۇلكەن بولماعانىمەن قاجەتتى نارسە كوپ بولاتىن. باستاۋىش مەكتەپتىڭ 5 - جىلدىعىنا شىققان كەزدە ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان قۇلجا قالاسىندا ساۋدا الاڭى، ەرەن بازار بار ەكەنىن، ونداعى نارسەلەردى قالاعانىڭشا ساتىپ الۋعا بولاتىنىن، جاقسىسىن تاڭداپ العان سوڭ بارىپ اقشا تولەيتىنىن ەستيتىنبىز، سول ساۋدا سارايلارى مەن ەرەن بازار دەگەندەردى قانداي نارسە ەكەن دەپ ويلايتىنبىز» دەدى.


    «كوپ وتپەي، ءۇيىمىزدىڭ ماڭىندا تۇڭعىش ەرەن بازار اشىلدى، ٴبىراق، قازىرگىمەن سالىستىرعاندا، ادەتتەگى قولايلى ماگازيننەن ۇلكەندەۋ كورىنەتىن. دەگەنمەن ەرەن بازارعا كىرىپ بايقاپ كورگەنىمىزدە، بۇرىنعى ماگازيندەرگە ۇقسامايتىنىن، زات ءتۇرىنىڭ كوپ ءارى قالاعان زاتتى ەركىن ساتىپ الۋعا بولاتىنىن اڭعاردىق. مەنىڭ قۋانعانىم ەرەن بازارداعى زاتتاردىڭ باعاسى ادەتتەگى ماگازيننەن ارزان بولىپ، بۇل اي سايىن تەك بىرنەشە يۋان عانا اقشا جۇمسايتىن مەن ٴۇشىن وتە قولايلى بولدى». لين چاۋ بىلاي دەدى: «قۇلجا قالاسىنداعى ەرەن بازارلار بارعان سايىن كولەمدەنىپ، كوبەيدى. وندا شارباعىڭدى كوتەرىپ الىپ زات ساتىپ الۋ تاڭسىق بولماي قالدى. قازىر ادامدار ءىشىنارا كۇندەلىكتى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن ەرەن بازاردان ساتىپ الاتىن بولدى، سەبەبى، مۇندا تۇتىنۋشى تالعامىنان سىرت، زات ساپاسىنا دا كەپىلدىك ەتۋگە بولادى. بۇل كۇندەرى ەرەن بازار تۇتىنۋشىلاردىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن ساتىپ الاتىن ماڭىزدى جەرى بولىپ قالدى».


    قولفون ارقىلى عالامنىڭ كەز-كەلگەن جەرىنەن «زات ساتىپ» الۋعا بولاتىن بولدى 

    ينتەرنەتتىڭ جەدەل دامۋى مەن زەردەلى قولفوننىڭ جالپىلاسۋىنا وراي، تولەم ءاميانى، ۆيچات، بانكە بىرلەستىگىنىڭ «يۇنشانفۋ»، «يجىفۋ» سياقتى ءۇشىنشى جاق اقى تولەۋ ءادىسى جارىققا شىققاندىقتان، قولفونمەن ەكىلىك سيفردى جايمالاپ اقى تولەۋ تۇتىنۋداعى جاڭا اعىمعا اينالدى. قۇلجا قالاسىنىڭ ۇلكەندى-كىشىلى ساۋدا بازارلارىنان باستاپ، كوشە بويلارىنداعى شاعىن دۇكەندەردەن جانە جەمىس-جيدەك جايمالارىنان اقشاسىز، كارتوچكاسىز، تەك قولفونمەن زات ساتىپ الۋعا بولادى، سوقىر جارماق تا سالىپ جۇرمەي كۇن وتكىزۋ ادامداردىڭ داعدىلى قارەكەتىنە اينالىپ، بۇل ولاردىڭ اقشا تولەۋ كوزقاراسىن بىلدىرتپەي وزگەرتىپ جىبەردى.


    ەلەكتروندىق ساۋدا تەكشەسىنىڭ كوركەيۋىمەن «تاۋباۋ»، «جيڭدۇڭ»، «پيندودو» سياقتى زات ساتىپ الۋ تەكشەلەرىنەن زات ساتىپ الاتىن قالا تۇرعىندارى بارعان سايىن كوبەيۋدە، ارىسىن ايتساق كولىك، وتباسى ەلەكتروندىق جابدىقتارىنان، بەرىسى كيىم-كەشەك، ازىق-تۇلىك، ولشەمدى تاۋارلاردان باستاپ دايىن سالەم-ساۋقىت سياقتى ەرەكشەلىككە يە زاتتارعا دەيىن كەڭەيىپ، توراپتان زات ساتىپ الۋ كەڭ ءورىس الدى. كومپيۋتەر نەمەسە قولفونداعى زات ساتىپ الۋ دەتالىن اشساڭىز بولعانى، زاتتاردى قاراپ كورىپ، ۇناتقان زاتىڭىزدى ەركىن ساتىپ العاننان سىرت، اۋەلى «ۇيىڭىزدەن اتتاپ شىقپاي-اق، نە كەرەگىڭىزدىڭ ءبارىن ساتىپ الۋدىڭ» قولايلىلىعىن سەزىنەسىز.


    قۇلجا قالاسىنىڭ تۇرعىنى چىڭ حاۋ تىلشىگە بىلاي دەدى: «جۋىق ەكى جىلدان بەرى الەۋمەتتىك اۋماق ەرەن بازارلارىنداعى تەلەفون اقىسىن تاپسىرۋدى ۋاكىلدىك بىتىرەتىن قىزمەت وتەۋ ورىندارى كورنەكتى ازايىپ كەتتى، كوپشىلىك نەگىزىنەن جىلجىمالى حابارلاسۋ ارقىلى اقى تاپسىراتىن بولدى، بۇل وتە قولايلى ءارى ۋاقىتتان ۇتۋعا بولادى. ءار جولى داشۋەدە وقىپ جاتقان قىزىما بەرەتىن تۇرمىستىق اقشانى قولفون ارقىلى جوتكەيمىن، بۇل جەدەل ءارى ەبدەيلى. بۇدان سىرت، قىزىمنىڭ كوكتەم مەرەكەسىندە ۇيگە قايتاتىن پويەز بەلەتىن دە توراپتاعى بەلەت ساتىپ الۋ دەتالى ارقىلى الىپ اقىسىن جىلجىمالى حابارلاسۋدان تولەيمىن، پويەز بەكەتىنىڭ بەلەت ساتۋ ورنىنا بارىپ قىسىلىپ شىرەتكە تۇرۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇلاردان سىرت، كوكونىس ساتىپ الۋ، پويەزگە وتىرۋ، تاماقتانۋ، سۋ، ەلەكتر اقىسىن تاپسىرۋدى تۇگەل قولفون ارقىلى بىتىرۋگە بولادى، قازىر سىرتقا شىققاندا، قولفونىمدى ۇمىتىپ قالۋدان الاڭدايمىن».


    «بۇرىن شەتەلدىڭ اجارلاندىرۋ بۇيىمدارى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ بۇيىمدارىن الۋدا ۋاكىلدىك ساتۋشىنى ىزدەۋگە تۋرا كەلەتىن، قازىر قولفونمەن توتە الۋعا بولادى، قولفونمەن عالامنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن زات ساتىپ الۋعا بولادى». وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ تۇلەگى ۋاڭ يۇيجياۋ بويجەتكەن تىلشىگە بىلاي دەدى: «ءۇشىنشى جاق اقى تولەۋ ءتاسىلىنىڭ قالىپتاسۋىنا وراي، شەتەل زاتتارىن ساتىپ الۋ تەكشەسى دە كەمەلدەنە ءتۇستى ءارى قولايلى بولدى. بۇل كۇندەرى قولفونمەن اقى تولەۋ مەنىڭ تۇتىنۋداعى باستى تالعامىما اينالدى.


    زات ساتىپ الۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىكسىز كوبەيۋى مەن وزگەرۋىنەن سىرت، تىڭ تەحنيكالاردىڭ جەتەكشىلىگىندە ادامداردىڭ زات ساتىپ الۋ تاسىلىندە دە وزگەرىستەر تۋىلۋدا. بيىل ىلە پەداگوگيكا داشۋەسىنىڭ 4–جىلدىعىندا وقيتىن ۋاڭ ۋي-يۇن «سالەمەتسىز بە، مەن سيىر ەتى قوسىلعان كەسپە الايىن» دەدى دە ۆيچاتتى اشىپ قولفونمەن «جايمالاپ» تۇسكى اسىنىڭ اقشاسىن ءاپ-ساتتە تولەي سالدى.


    ول تىلشىگە: «ءوزىم دە، ساباقتاستارىم دا سىرتقا شىققاندا ءاميان الىپ جۇرمەيمىز، ساباقتاستارمەن باس قوسۋدان تارتىپ ءبىر بوتەلكە مينەرال سۋ ساتىپ الۋعا دەيىن، جىلجىمالى حابارلاسۋ ارقىلى اقى تولەيمىز. بۇل كۇندەرى قولايلى دۇكەن، ەرەن بازار نەمەسە رەستۋران، ساۋدا سارايىندا بولسىن قولفونمەن اقى تولەۋ ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى»،-دەدى.


    وسىناۋ 70 جىلداعى زات ساتىپ الۋ ورىندارىنداعى وزگەرىستەردەن زات ساتىپ الۋ تاسىلىندەگى وزگەرىستەرگە دەيىنگى جاڭالىقتار قۇلجالىقتاردىڭ تۇرمىس وزگەرىسى مەن قوعامنىڭ العا باسۋىن كورسەتىپ بەرگەندەي. 

ىلە گازەتى مەكەمەسى قازاق رادەكسياسى

中央广播电视总台 央广网 版权所有